Ảnh và video do bạn tự chụp, tự quay là tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả ngay khi được tạo ra, không bắt buộc đăng ký. Ngược lại, ảnh và video của người khác trên mạng, kể cả ảnh hồ Tà Đùng ai cũng chụp được, vẫn thuộc về người chụp; muốn dùng cho trang của mình phải xin phép và ghi tên, trừ một số trường hợp luật cho phép.
Căn cứ chính là Luật Sở hữu trí tuệ 2005, đã được sửa đổi, bổ sung nhiều lần; khi cần căn cứ chính xác, tra bản hợp nhất hiện hành. Bài này giải thích những điều người làm homestay, bán nông sản, làm nội dung về vùng đất cần biết trong thực tế: ảnh của ai, khi nào phải xin, nhạc nền dùng sao, ảnh thuê chụp thuộc về ai, bị lấy ảnh thì làm gì. Đây là thông tin chung, không thay cho tư vấn pháp lý; với tranh chấp cụ thể nên hỏi luật sư hoặc cơ quan quản lý về quyền tác giả.
Ảnh, video tự chụp có được bảo hộ không?
Theo Luật Sở hữu trí tuệ, tác phẩm nhiếp ảnh và tác phẩm điện ảnh (bao gồm các tác phẩm được tạo ra theo cách tương tự như video) là những loại hình được bảo hộ quyền tác giả. Quyền tác giả phát sinh khi tác phẩm được sáng tạo và thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không phụ thuộc vào việc đã đăng ký hay chưa. Nghĩa là ảnh bạn chụp sáng nay trên hồ đã thuộc quyền của bạn.
Đăng ký quyền tác giả tại Cục Bản quyền tác giả là tuỳ chọn. Lợi ích của việc đăng ký là có giấy chứng nhận làm chứng cứ khi tranh chấp. Với người chụp ảnh thường ngày, cách bảo vệ thực tế hơn là giữ tệp gốc: tệp gốc từ điện thoại có thông tin ngày giờ, thiết bị chụp, độ phân giải cao hơn bản đăng mạng. Người lấy ảnh của bạn thường chỉ có bản đã nén.
Quyền tác giả gồm quyền nhân thân (như được đứng tên, được bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm) và quyền tài sản (như sao chép, phân phối, truyền đạt đến công chúng). Thời hạn bảo hộ quyền tài sản với tác phẩm nhiếp ảnh, điện ảnh theo luật là 75 năm kể từ khi công bố lần đầu. Với người dùng thông thường, điều cần nhớ đơn giản: ảnh trên mạng gần như luôn còn đang được bảo hộ.
Lấy ảnh hồ Tà Đùng trên mạng về dùng có được không?
Đây là câu hỏi hay gặp nhất. Cảnh hồ, đảo, sương là của chung, ai đến cũng chụp được. Nhưng bức ảnh chụp cảnh đó là của người chụp. Tải ảnh đẹp của người khác về đăng lên trang homestay, trang bán đất hay trang bán nông sản của mình, dù có ghi "ảnh sưu tầm", vẫn là sử dụng tác phẩm khi chưa được phép.
Luật có quy định một số trường hợp sử dụng tác phẩm đã công bố không phải xin phép, không phải trả tiền, ví dụ trích dẫn hợp lý để bình luận, minh hoạ; dùng để đưa tin thời sự; dùng trong giảng dạy; tự sao chép cho nghiên cứu cá nhân. Các trường hợp này có điều kiện: không làm ảnh hưởng đến việc khai thác bình thường của tác phẩm, không gây phương hại đến quyền của tác giả, và phải ghi tên tác giả, nguồn gốc. Dùng ảnh để quảng cáo, bán hàng, thu hút khách cho cơ sở kinh doanh thì không thuộc các trường hợp này.
Một lý do thực tế nữa: ảnh mượn không phải cơ sở của bạn, không phải nông sản của bạn. Khách đến hay người mua nhận hàng sẽ thấy khác. Cái giá mất niềm tin thường cao hơn nhiều so với công sức tự chụp.
Xin phép dùng ảnh của người khác: hỏi gì, ghi gì
Ở vùng hồ có nhiều người chụp ảnh đẹp: khách du lịch, người làm nội dung, thợ ảnh, chính người dân. Phần lớn sẵn lòng cho dùng nếu được hỏi đàng hoàng và ghi tên. Trình tự gợi ý:
- Liên hệ trực tiếp người đăng qua tin nhắn, nói rõ bạn là ai, định dùng ảnh nào (gửi kèm ảnh hoặc liên kết bài đăng).
- Nêu rõ mục đích và nơi dùng: trang Facebook của homestay, website, bài viết, in tờ rơi. Mỗi nơi là một cách sử dụng khác nhau.
- Hỏi có cần trả phí không, và nếu có thì thoả thuận rõ.
- Hỏi cách ghi tên tác giả mà người chụp muốn.
- Lưu lại tin nhắn đồng ý: chụp màn hình, lưu cùng thư mục với ảnh.
- Dùng đúng phạm vi đã xin: được dùng cho Facebook không có nghĩa được in lên bao bì sản phẩm.
Nếu không liên lạc được hoặc người chụp không đồng ý, đừng dùng. Hãy coi đó là tín hiệu để tự đi chụp, hoặc nhờ một người trong xã chụp giúp với thoả thuận rõ ràng. Ghi tên tác giả không thay được việc xin phép, nhưng xin phép rồi mà không ghi tên cũng là thiếu sót.
Nhạc trong video: nguồn nào dùng được
Nhạc là chỗ người làm video hay vướng nhất, vì một bài hát có nhiều lớp quyền: của nhạc sĩ, của ca sĩ, của đơn vị sản xuất bản ghi. Bảng dưới tóm tắt các nguồn nhạc phổ biến:
| Nguồn nhạc | Dùng được không | Lưu ý |
|---|---|---|
| Thư viện nhạc trong ứng dụng của nền tảng | Thường được, trong phạm vi nền tảng đó | Có loại nhạc chỉ cho tài khoản cá nhân, không cho tài khoản kinh doanh |
| Thư viện âm thanh miễn phí của nền tảng video | Được theo điều khoản đi kèm | Một số bài yêu cầu ghi tên tác giả trong mô tả |
| Nhạc mua giấy phép từ trang bán nhạc | Được trong phạm vi giấy phép | Đọc kỹ giấy phép: dùng thương mại, số lượng video |
| Bài hát đang thịnh hành tải từ mạng | Thường không | Video có thể bị tắt tiếng, gỡ, hoặc bị khiếu nại |
| Tiếng tự nhiên, tiếng nhạc cụ tự chơi | Được | Nếu chơi bài của người khác thì vẫn cần quyền với bài đó |
Trường hợp đặc biệt: âm nhạc dân gian, cồng chiêng của đồng bào M'Nông và các dân tộc trên địa bàn. Quay buổi biểu diễn thì ngoài chuyện quyền với tác phẩm còn chuyện tôn trọng cộng đồng: xin phép người tổ chức, người biểu diễn, và không dùng tiếng cồng chiêng nghi lễ làm nhạc nền quảng cáo homestay. Bài về xin phép người trong ảnh nói kỹ hơn.
Thuê thợ chụp, nhờ người quay: ảnh thuộc về ai?
Luật Sở hữu trí tuệ phân biệt tác giả (người trực tiếp chụp, quay) và chủ sở hữu quyền tác giả (người nắm quyền tài sản với tác phẩm). Theo nguyên tắc chung của luật, khi một tổ chức hay cá nhân giao nhiệm vụ hoặc ký hợp đồng thuê người sáng tạo, bên giao việc là chủ sở hữu quyền tài sản, trừ khi hai bên có thoả thuận khác. Người chụp vẫn giữ quyền được đứng tên.
Trên thực tế, nhiều thợ ảnh và người làm video có điều khoản riêng: chỉ chuyển giao quyền sử dụng trong phạm vi nhất định, giữ quyền dùng ảnh cho hồ sơ nghề nghiệp của họ, hoặc tính thêm phí nếu dùng ảnh cho quảng cáo trả tiền. Không có gì sai với các điều khoản này, miễn hai bên biết rõ từ đầu.
Vì vậy, trước khi thuê, ghi ra vài dòng thoả thuận: chụp gì, giao bao nhiêu ảnh, có giao tệp gốc không, ảnh được dùng ở đâu, có được chỉnh sửa, cắt cúp không, người chụp có được dùng lại không, ghi tên như thế nào. Nhờ người quen chụp giúp cũng nên nói rõ như vậy; tình cảm tốt hôm nay không bảo đảm không có hiểu lầm khi ảnh được dùng in bao bì sau này.
Ví dụ giả định: một homestay nhờ người quen quay video giới thiệu, hai bên không nói gì về quyền. Một năm sau, người quay dùng lại cảnh đó cho homestay khác cùng vùng hồ, chủ nhà bức xúc. Nếu ngay từ đầu có hai dòng thoả thuận về phạm vi dùng, chuyện đã không xảy ra.
Ảnh của mình bị người khác lấy dùng: xử lý từng bước
Homestay, nhà vườn có ảnh đẹp ở Tà Đùng rất hay bị lấy ảnh, có khi bởi trang giả mạo để lừa đặt cọc. Khi phát hiện:
- Lưu bằng chứng: chụp màn hình trang dùng ảnh, có thấy địa chỉ trang, ngày giờ; lưu liên kết.
- Chuẩn bị tệp gốc của ảnh đó, có thông tin ngày chụp, kèm các ảnh chụp liền trước và sau cùng buổi.
- Nhắn đề nghị gỡ nếu đó là người quen, trang nhỏ, có thể chỉ do không biết.
- Báo cáo vi phạm quyền tác giả qua công cụ báo cáo của nền tảng (mạng xã hội, sàn thương mại điện tử đều có mục riêng cho vi phạm sở hữu trí tuệ).
- Cảnh báo khách trên trang chính thức của mình nếu trang dùng ảnh là trang giả mạo nhận đặt phòng.
- Hỏi tư vấn pháp lý nếu thiệt hại lớn hoặc bên kia không gỡ.
Trang giả mạo homestay để lừa tiền cọc là chuyện an toàn trên mạng hơn là bản quyền; nhóm bài an toàn trên mạng của trang có hướng dẫn riêng. Phòng ngừa đơn giản: đặt dấu tên nhỏ, không che ảnh, ở góc ảnh; đăng ảnh độ phân giải vừa phải; giữ tệp gốc ở nơi lưu trữ riêng.
Kho ảnh chung cho cả vùng: chia sẻ có điều kiện
Ở một vùng đất nhỏ như Tà Đùng, nhiều người cùng cần ảnh đẹp về hồ, về mùa, về nông sản. Thay vì lấy ảnh của nhau không xin phép, cộng đồng có thể làm một kho ảnh chung: người chụp góp ảnh, kèm điều kiện dùng rõ ràng, ví dụ được dùng miễn phí để giới thiệu vùng đất nhưng phải ghi tên tác giả, không dùng cho quảng cáo trả tiền, không cắt bỏ tên.
Trên thế giới có bộ giấy phép mở Creative Commons, cho phép tác giả chọn trước các điều kiện như ghi tên, không dùng thương mại, không chỉnh sửa. Người góp ảnh có thể ghi rõ loại giấy phép mình chọn. Cách này giúp người dùng ảnh biết ngay mình được làm gì, không phải hỏi từng lần, mà tác giả vẫn giữ quyền.
Các nhóm cộng đồng về vùng đất như Page Vùng Đất Tà Đùng hay các group quanh hồ có thể là nơi khởi đầu kho ảnh như vậy, với một người quản lý giữ danh sách tác giả và điều kiện. Kho ảnh chung tốt cũng là tài liệu ghi lại sự đổi thay của vùng hồ qua từng năm, có giá trị lâu dài hơn từng bài đăng lẻ.
Ảnh AI và ảnh đã chỉnh: ghi nhãn, không nhận là ảnh thật
Công cụ tạo ảnh bằng AI giờ có thể vẽ ra một "hồ Tà Đùng" sương mờ rất giống thật. Với người làm du lịch và bán nông sản, nguyên tắc là: ảnh AI có thể dùng làm hình minh hoạ cho ý tưởng, bài viết, nhưng phải ghi rõ là ảnh minh hoạ tạo bằng AI, và không bao giờ dùng thay ảnh thật của nơi ở, của sản phẩm.
Quyền tác giả đối với ảnh do AI tạo ra là vấn đề pháp lý còn đang được bàn ở nhiều nước, trong đó có Việt Nam; luật hiện hành bảo hộ tác phẩm do con người sáng tạo. Vì chưa rõ ràng, không nên coi ảnh AI là tài sản có thể bảo vệ như ảnh mình chụp, cũng không nên dùng công cụ AI để "biến tấu" ảnh của người khác rồi coi là của mình.
Ảnh chỉnh nặng, ghép trời, ghép hồ cũng nên được nói rõ nếu dùng ở nơi khách dựa vào để quyết định đặt phòng hay mua hàng. Nhóm bài về AI cho du lịch địa phương của trang có phần riêng về ghi nhãn nội dung AI.
Câu hỏi thường gặp
Ghi "ảnh sưu tầm" có được dùng ảnh người khác không?
Không. Ghi "sưu tầm" không thay thế việc xin phép tác giả. Với mục đích kinh doanh như quảng bá homestay, bán hàng, việc dùng ảnh của người khác cần được đồng ý. Nên xin phép trực tiếp và ghi đúng tên tác giả.
Có cần đăng ký bản quyền ảnh để được bảo hộ không?
Không bắt buộc. Quyền tác giả phát sinh khi tác phẩm được tạo ra. Đăng ký tại cơ quan quản lý quyền tác giả giúp có chứng cứ khi tranh chấp. Với ảnh thường ngày, giữ tệp gốc có thông tin chụp là cách chứng minh thực tế và đơn giản.
Dùng ảnh khách chụp ở homestay của mình có cần xin phép không?
Cần. Ảnh do khách chụp thuộc quyền tác giả của khách, dù chụp tại cơ sở của bạn. Nhiều khách vui vẻ đồng ý khi được hỏi. Xin phép qua tin nhắn, lưu lại, ghi tên khách nếu họ muốn, và không dùng ảnh có mặt người khác chưa đồng ý.
Video có nhạc thịnh hành bị tắt tiếng thì làm sao?
Thay nhạc bằng bài trong thư viện được cấp phép của nền tảng hoặc nhạc mua giấy phép, rồi đăng lại. Nếu nền tảng cho phép thay âm thanh trực tiếp thì dùng chức năng đó. Lần sau chọn nhạc hợp lệ ngay từ khi dựng để tránh mất lượt xem.
Đặt dấu tên lên ảnh có chống được lấy ảnh không?
Dấu tên nhỏ ở góc không chống được người cố tình, vì có thể cắt bỏ, nhưng giảm việc lấy ảnh tiện tay và giúp người xem biết nguồn. Bằng chứng mạnh hơn vẫn là tệp gốc và các ảnh cùng buổi chụp mà người lấy ảnh không có.