Muốn đăng ảnh hay video có một người cụ thể lên mạng, nhất là để quảng bá homestay, bán nông sản, bạn cần người đó đồng ý; với trẻ em, cần cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý. Đây là tinh thần của Bộ luật Dân sự 2015 về quyền của cá nhân đối với hình ảnh và của Luật Trẻ em 2016 về đời sống riêng tư của trẻ, và cũng là phép lịch sự tối thiểu ở một vùng đất nhỏ, nơi ai cũng biết ai.
Ở Tà Đùng, người làm nội dung gặp nhiều tình huống: khách đang nghỉ ở homestay, người hái cà phê trong vườn, trẻ em chơi ven hồ, bà con đồng bào M'Nông và các dân tộc khác trong ngày hội hay lúc làm rẫy. Mỗi tình huống cần một cách hỏi. Bài này đi qua khung pháp lý cơ bản, bảng tình huống, cách hỏi tự nhiên, và cách xử lý khi có người yêu cầu gỡ ảnh. Thông tin mang tính chung; văn bản pháp luật có thể được sửa đổi, nên kiểm bản hiện hành khi cần căn cứ chính xác.
Pháp luật nói gì về quyền đối với hình ảnh cá nhân?
Điều 32 Bộ luật Dân sự 2015 quy định cá nhân có quyền đối với hình ảnh của mình. Việc sử dụng hình ảnh của cá nhân phải được người đó đồng ý. Nếu sử dụng hình ảnh của người khác vì mục đích thương mại thì phải trả thù lao cho người có hình ảnh, trừ khi các bên có thoả thuận khác. Đăng ảnh khách lên trang homestay để thu hút khách khác, đăng ảnh người hái cà phê để bán cà phê, đều có yếu tố thương mại.
Cũng điều luật này nêu các trường hợp không cần đồng ý, ví dụ hình ảnh được sử dụng vì lợi ích quốc gia, dân tộc, lợi ích công cộng, hoặc hình ảnh được lấy từ các hoạt động công cộng như hội nghị, hội thảo, hoạt động thi đấu thể thao, biểu diễn nghệ thuật và các hoạt động công cộng khác mà không làm tổn hại đến danh dự, nhân phẩm, uy tín của người có hình ảnh. Ngoại lệ này hẹp; quay một người cụ thể làm nhân vật chính trong video quảng bá không nằm trong đó.
Ngoài ra, hình ảnh của một người là dữ liệu cá nhân theo các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân (Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025, có hiệu lực từ 1/1/2026; trước đó là Nghị định 13/2023/NĐ-CP). Với cơ sở kinh doanh lưu ảnh khách, quay camera, điều này có nghĩa là phải có mục đích rõ ràng và bảo vệ dữ liệu đó. Chi tiết nghĩa vụ cụ thể nên kiểm văn bản hiện hành.
Khi nào cần hỏi, khi nào không cần? Bảng tình huống ở vùng hồ
Bảng dưới là cách xử lý gợi ý cho những tình huống hay gặp. Nguyên tắc chung: người là chủ thể rõ ràng, nhận diện được, thì hỏi; người chỉ là bóng dáng xa, không nhận ra được, thì thường không cần, nhưng vẫn nên tránh đặt họ vào hoàn cảnh khó xử.
| Tình huống | Có cần hỏi? | Cách làm gợi ý |
|---|---|---|
| Cảnh hồ rộng, có bóng người rất xa | Thường không | Kiểm lại không ai bị nhận ra hay ở tư thế khó coi |
| Khách đang ăn sáng ở hiên homestay | Có | Hỏi trước; không đồng ý thì quay góc khác |
| Người hái cà phê là chủ thể chính | Có | Hỏi, nói rõ đăng ở đâu; có thể quay từ phía sau |
| Trẻ em chơi ven hồ | Có, hỏi cha mẹ | Tốt nhất không quay mặt trẻ khi không có cha mẹ |
| Ngày hội có biểu diễn cồng chiêng | Hỏi ban tổ chức | Tôn trọng chỗ đứng quy định; nghi lễ riêng thì không quay |
| Người lái thuyền đưa khách | Có | Hỏi lúc lên thuyền; nhiều người vui vẻ nếu được hỏi |
| Hàng xóm trong khung hình nền | Nên hỏi nếu nhận ra | Hoặc làm mờ, cắt bỏ khi dựng |
Có một phép thử nhanh: nếu người trong ảnh xem bài đăng, họ có vui không? Nếu câu trả lời là "không chắc", hỏi trước khi đăng, hoặc đừng đăng.
Hỏi thế nào cho tự nhiên, không làm mất khoảnh khắc
Nhiều người ngại hỏi vì sợ làm hỏng cảnh tự nhiên. Thực tế có thể quay trước, hỏi ngay sau, rồi tôn trọng câu trả lời. Trình tự gợi ý:
- Chào và giới thiệu ngắn: mình là ai, làm gì ở đây, ví dụ chủ homestay gần đó, hay người làm trang giới thiệu vùng hồ.
- Cho xem ảnh hoặc đoạn vừa quay ngay trên điện thoại.
- Nói rõ sẽ đăng ở đâu: trang Facebook của cơ sở, video ngắn, website, hay in ấn.
- Hỏi rõ ràng "có được đăng không", đừng hỏi lấp lửng kiểu "đẹp ha".
- Nếu đồng ý: hỏi có muốn ghi tên, gắn tài khoản không; xin số liên lạc để gửi ảnh, nhiều người rất vui khi được tặng ảnh đẹp của mình.
- Nếu từ chối: xoá ngay trước mặt họ, cảm ơn.
Với ảnh quảng cáo, dùng lâu dài, in ấn, nên có đồng ý bằng văn bản đơn giản hoặc tin nhắn ghi rõ phạm vi dùng. Với bài đăng thường ngày, đồng ý bằng lời là phổ biến, nhưng lưu ý ghi lại trong sổ hay ghi chú điện thoại: ai, ngày nào, đồng ý dùng ở đâu.
Trẻ em: hỏi cha mẹ và giữ kín thông tin nhận dạng
Trẻ em ven hồ chạy chơi, chèo thuyền nhỏ sát bờ, theo cha mẹ lên rẫy là hình ảnh rất đẹp, và cũng rất dễ bị dùng sai. Luật Trẻ em 2016 ghi nhận quyền bí mật đời sống riêng tư của trẻ, và việc công khai thông tin, hình ảnh của một em nhỏ cần cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý. Với các em đã lớn, biết nói "không", nên hỏi cả chính các em. Nói đơn giản: muốn đăng ảnh trẻ, phải hỏi cha mẹ, và không ép các em tạo dáng.
Ngay cả khi cha mẹ đồng ý, nên tránh những thông tin giúp người lạ xác định được trẻ: tên đầy đủ, trường học, nhà ở đâu, giờ giấc đi lại. Không đăng ảnh trẻ trong tình trạng không mặc đồ, đang tắm hồ, đang khóc, hay hoàn cảnh nghèo khó để "lấy cảm xúc". Những hình ảnh đó có thể theo trẻ rất lâu và bị dùng vào mục đích xấu.
Với khách có con nhỏ ở homestay, đừng quay trẻ dù cha mẹ đang vui vẻ. Nếu muốn có cảnh gia đình, hỏi cha mẹ, quay từ sau lưng, chỉ thấy dáng nhỏ bên mép hồ, bàn tay cầm lá. Cảnh như vậy vẫn kể được câu chuyện "gia đình nghỉ ở đây" mà không lộ mặt trẻ.
Bà con đồng bào M'Nông và các dân tộc: tôn trọng hơn là "lấy cảnh"
Vùng Tà Đùng và các xã quanh hồ có đồng bào M'Nông và nhiều dân tộc khác sinh sống, cùng người từ nhiều tỉnh đến lập nghiệp. Trang phục truyền thống, nhà sàn, cồng chiêng, gùi mây là những hình ảnh người làm nội dung hay tìm. Rủi ro lớn nhất là biến con người thành "phông nền" cho video quảng bá, chụp ảnh mà không hỏi, hay cho tiền trẻ em để tạo dáng.
Cách làm đúng là tiếp cận qua già làng, người có uy tín trong cộng đồng, trưởng bon, trưởng thôn, nói rõ mình muốn quay gì, để làm gì. Với các nghi lễ, có phần dành cho cộng đồng và có phần không nên ghi hình; hỏi trước và làm theo. Đừng dàn dựng cảnh mặc trang phục truyền thống trong hoàn cảnh không phù hợp, đừng gắn lời bình mang định kiến như "hoang sơ", "lạc hậu", "bí ẩn".
Nếu quay được những điều quý, như một người lớn tuổi kể chuyện xưa, một người làm nghề đan gùi, hãy gửi lại bản video cho chính họ và gia đình. Nhiều cộng đồng rất trân trọng khi tư liệu của mình được trả về. Chuyện kể chuyện vùng đất có chiều sâu và đúng mực có nhóm bài riêng trên trang này.
Khách lưu trú và người làm việc: những điều chủ cơ sở nên làm sẵn
Báo trước khi khách nhận phòng. Nếu cơ sở thường quay video, chụp ảnh khu chung để đăng mạng, nói với khách lúc nhận phòng, hoặc ghi một dòng trong tin nhắn xác nhận đặt phòng. Khách không muốn xuất hiện sẽ báo, chủ nhà tránh quay họ.
Có khu không quay. Phòng ngủ, nhà tắm, khu khách đang nghỉ riêng là chỗ không quay khi có khách. Camera an ninh, nếu có, chỉ đặt ở khu chung, không hướng vào phòng, và nên có thông báo để khách biết.
Hỏi người làm thuê, người giúp việc. Người dọn phòng, nấu ăn, chèo thuyền, hái cà phê cho cơ sở không đương nhiên đồng ý xuất hiện trên mạng. Hỏi họ, và nếu dùng hình ảnh để quảng cáo lâu dài, nên thoả thuận rõ, có thù lao nếu phù hợp.
Lưu ảnh khách có trách nhiệm. Ảnh khách gửi, ảnh giấy tờ tuỳ thân khi khai báo lưu trú, video camera đều là dữ liệu cá nhân. Không đăng, không chia sẻ cho người ngoài, xoá khi không còn cần. Phần dữ liệu khách có bài riêng trong nhóm vận hành số cho homestay.
Khi có người yêu cầu gỡ ảnh: làm nhanh và tử tế
Dù đã hỏi trước, vẫn có lúc người trong ảnh đổi ý, hoặc người thân của họ không muốn. Cách xử lý tốt nhất là gỡ nhanh, không tranh luận, không đòi họ chứng minh. Một bài đăng không đáng để mất một mối quan hệ trong xóm, nhất là ở vùng đất nhỏ nơi tin đồn đi nhanh hơn sóng điện thoại.
Gỡ ở tất cả các nơi đã đăng: trang Facebook, video ngắn, website, nhóm cộng đồng. Nếu ảnh đã được người khác chia sẻ lại, nhắn các trang đó gỡ giúp. Báo lại cho người yêu cầu khi đã gỡ xong.
Nếu ảnh nằm trong một video dài khó gỡ riêng, dựng lại video, cắt bỏ hoặc làm mờ đoạn có người đó rồi đăng lại. Lưu trong kho ảnh của mình một ghi chú "không dùng" cạnh ảnh đó, để sau này không ai trong nhà vô tình đăng lại.
Nếu người yêu cầu gỡ tỏ ra bức xúc, nghe hết rồi xin lỗi trước, giải thích sau. Phần lớn chuyện căng thẳng về ảnh bắt đầu từ cảm giác không được tôn trọng, không phải từ bản thân tấm ảnh. Một lời xin lỗi thật lòng và việc gỡ ngay thường khép lại chuyện, còn tranh cãi đúng sai trên mạng thì chỉ làm chuyện lan rộng hơn, ảnh hưởng tới cả cơ sở của mình.
Gửi ảnh lại cho người trong ảnh: cách xây quan hệ lâu dài
Ở vùng hồ, người bạn quay hôm nay có thể là người chèo thuyền đưa khách của bạn tuần sau, là hàng xóm bán cà phê cho bạn mùa tới. Một thói quen nhỏ tạo khác biệt lớn: gửi lại ảnh đẹp cho chính người trong ảnh. Nhiều bà con lớn tuổi ít khi có ảnh đẹp của mình; một tấm ảnh rõ nét lúc đang làm rẫy, đang cười bên mẹt cà phê là món quà họ nhớ lâu.
Khi gửi, nói rõ ảnh nào bạn định đăng, ảnh nào chỉ để tặng. Nếu ảnh được in ra, mang tặng tận nhà càng tốt. Với người trẻ dùng mạng xã hội, hỏi họ có muốn được gắn tên tài khoản không; nhiều người vui khi được nhắc tên, nhiều người lại muốn ẩn danh.
Theo thời gian, cách làm này biến những người quanh bạn thành người cùng làm nội dung: họ báo khi có cảnh đẹp, mời bạn đến ngày thu hoạch, cho phép quay những khoảnh khắc mà người lạ không bao giờ tiếp cận được. Đó là lợi thế lớn nhất của người làm nội dung sống tại chỗ so với người ở xa đến quay vài hôm rồi đi.
Câu hỏi thường gặp
Chụp ảnh người ở nơi công cộng rồi đăng mạng có phạm luật không?
Tuỳ trường hợp. Bộ luật Dân sự cho phép dùng hình ảnh từ hoạt động công cộng nếu không làm tổn hại danh dự, nhân phẩm, uy tín. Nhưng nếu một người cụ thể là chủ thể chính, nhất là trong nội dung quảng bá, kinh doanh, nên xin phép.
Đồng ý bằng lời có đủ không hay phải có giấy?
Với bài đăng thường ngày, đồng ý bằng lời là phổ biến. Với ảnh dùng làm quảng cáo, in ấn hay dùng lâu dài, nên có tin nhắn hoặc giấy viết tay ghi rõ phạm vi dùng. Bằng chứng đồng ý giúp tránh hiểu lầm khi có tranh chấp sau này.
Có được đăng ảnh trẻ em nếu che mặt không?
Che mặt giảm rủi ro nhưng vẫn nên hỏi cha mẹ, vì trẻ có thể bị nhận ra qua quần áo, nơi chốn, người đi cùng. Tốt nhất quay từ sau lưng hoặc chỉ quay chi tiết như bàn tay, bóng dáng, và không kèm thông tin nhận dạng.
Quay lễ hội của đồng bào có cần xin phép không?
Nên hỏi ban tổ chức hoặc người có uy tín trong cộng đồng. Phần biểu diễn công khai thường được ghi hình, nhưng có nghi thức riêng không nên quay. Tôn trọng hướng dẫn tại chỗ, không chen vào khu vực nghi lễ để lấy góc đẹp.
Người trong ảnh đòi tiền vì đã đăng ảnh họ thì sao?
Nếu ảnh dùng cho mục đích thương mại mà chưa có thoả thuận, luật quy định phải trả thù lao trừ khi có thoả thuận khác. Cách tốt là gỡ ảnh hoặc thương lượng thoả thuận rõ ràng. Lần sau xin phép và nói rõ điều kiện trước khi đăng.