Cách giúp cha mẹ, ông bà tránh lừa qua điện thoại hiệu quả nhất không phải là liệt kê thật nhiều chiêu lừa, mà là thống nhất một quy ước ngắn trong nhà: bất kỳ cuộc gọi, tin nhắn nào đòi chuyển tiền, đòi mã số, đòi cài ứng dụng thì dừng lại và gọi cho một người con cháu cụ thể trước khi làm gì. Kèm theo là vài cài đặt trên điện thoại và một hai buổi tập đóng vai để quy ước thành phản xạ.
Ở Tà Đùng, nhiều gia đình có cha mẹ ở lại giữ vườn cà phê, hồ tiêu trong khi con cháu đi làm ở Gia Nghĩa, Đà Lạt hay TP.HCM. Điện thoại là sợi dây nối hai đầu, và cũng là cánh cửa kẻ gian nhắm vào. Kịch bản quen thuộc: giả con cháu gặp nạn cần tiền gấp, giả cán bộ doạ "liên quan vụ án", giả nhân viên phát quà, giả người bán phân bón khuyến mãi.
Bài này viết cho người con, người cháu muốn giúp người lớn trong nhà, theo hướng tôn trọng: không làm họ thấy mình bị coi là lẩm cẩm, mà cùng nhau giữ an toàn cho cả nhà.
Vì sao người lớn tuổi ở vùng cao dễ bị nhắm tới
Không phải vì người lớn tuổi kém hiểu biết. Họ có kinh nghiệm sống dày hơn con cháu nhiều. Nhưng kẻ gian khai thác đúng những phẩm chất tốt của họ: thương con cháu nên nghe tin con gặp nạn là cuống; tôn trọng cán bộ nên không dám hỏi lại; tin người nên nghĩ ai gọi tới chắc có việc thật.
Hoàn cảnh sống ở vùng cao cũng góp phần. Nhà cách nhà một quãng, con cháu ở xa, khi có chuyện không có ai bên cạnh để hỏi ngay. Một số người lớn tuổi dùng điện thoại chủ yếu để nghe gọi và xem video, không quen phân biệt tin nhắn thật giả, không biết rằng tên người gọi hiện trên màn hình cũng có thể bị giả.
Một yếu tố nữa là sự ngại ngùng. Người bị lừa thường giấu vì xấu hổ, sợ con cháu trách. Kẻ gian biết điều đó, nên hay dặn "chuyện này giữ kín, đừng nói với ai". Giấu càng lâu, thiệt hại càng lớn, và lần sau càng dễ bị lừa tiếp.
Vì vậy cách tiếp cận đúng không phải là doạ, không phải là cấm, mà là làm cho việc "gọi hỏi con cháu" trở thành điều bình thường, thậm chí được khen.
Những kịch bản hay nhắm vào người lớn tuổi, kể bằng lời đời thường
Con cháu gặp nạn. Người gọi xưng bác sĩ, công an, thầy cô, báo con cháu bị tai nạn, bị bắt, cần tiền gấp, giọng hốt hoảng, không cho gọi lại. Có khi kèm tin nhắn từ chính tài khoản Zalo của con cháu đã bị chiếm.
Cán bộ doạ. Xưng công an, viện kiểm sát, báo ông bà liên quan vụ án, phải chuyển tiền "tạm giữ" để chứng minh trong sạch, không được nói với ai.
Trúng thưởng, nhận quà. Báo trúng xe máy, nhận quà tri ân, chỉ cần đóng phí vận chuyển hoặc thuế trước.
Hỗ trợ, trợ cấp. Báo được nhận tiền hỗ trợ người cao tuổi, bảo hiểm, chỉ cần đọc mã số gửi về điện thoại để "xác nhận".
Bán hàng khuyến mãi. Gọi mời mua phân bón, thuốc bổ, thiết bị giá rẻ, giao hàng thu tiền, hàng nhận được không đúng hoặc không dùng được.
Mua bán đất, nông sản. Người lạ gọi hỏi mua vườn, mua cà phê giá cao, rồi đòi đặt cọc ngược hoặc nộp phí làm hồ sơ; hoặc nhờ ông bà đứng tên, cho mượn giấy tờ để "làm thủ tục giúp". Ở vùng đất đang được người nơi khác để ý mua vườn, mua đất như Tà Đùng, kiểu gọi này càng đáng đề phòng.
Đầu tư, việc làm thêm. Rủ "làm nhiệm vụ" bấm thích, xem video để nhận tiền, ban đầu trả tiền thật vài lần, rồi đòi nạp tiền để nhận thưởng lớn hơn.
Một quy ước nhà ngắn đến mức nhớ được
Quy ước càng ngắn càng dễ làm theo khi đang hoảng. Gợi ý một bản ba câu, có thể viết lên giấy dán cạnh chỗ để điện thoại:
- Ai đòi tiền, đòi mã, đòi cài gì: dừng lại. Không làm gì trong cuộc gọi đó.
- Gọi cho người con cháu đã hẹn (ghi tên một hai người cụ thể) bằng số đã lưu sẵn, không gọi lại số vừa gọi tới.
- Không ai bị trách vì đã hỏi. Hỏi mười lần không sao, chuyển tiền nhầm một lần mới khổ.
Viết quy ước bằng chữ to, đặt ở chỗ người lớn hay ngồi nghe điện thoại, cạnh bàn uống nước hay đầu giường. Nếu trong nhà có người quen nói tiếng dân tộc hơn tiếng Việt, nhờ người trong nhà dịch lại bằng lời dễ hiểu và nói trực tiếp, vì quy ước chỉ có ích khi người dùng hiểu đúng từng chữ.
Có thể thêm một "câu hỏi mật" của gia đình: một câu chỉ người trong nhà mới biết trả lời, như tên con chó nuôi hồi nhỏ, món ăn ngày Tết của bà. Khi có người gọi xưng là con cháu đang gặp chuyện, ông bà hỏi câu đó. Kẻ gian dù có giọng giống, có ảnh, có tài khoản Zalo thật của con cháu cũng không trả lời được.
Câu hỏi mật không nên đăng lên mạng hay nói trong nhóm chat. Nó chỉ nằm trong trí nhớ của người trong nhà, và nên đổi nếu nghi đã lộ.
Cài điện thoại cho cha mẹ, ông bà an toàn hơn
Một buổi về thăm nhà là đủ để làm những việc này. Làm cùng người lớn, giải thích từng việc, không làm lén:
- Lưu sẵn số của con cháu với tên dễ nhận, đặt ảnh đại diện; gọi thử để người lớn quen.
- Tắt quyền cài ứng dụng từ nguồn không xác định; chỉ để kho ứng dụng chính thức.
- Với ứng dụng ngân hàng, đặt mã mở ứng dụng mà chỉ người dùng biết; cân nhắc hạn mức chuyển tiền thấp nếu ngân hàng cho phép điều chỉnh.
- Bật tính năng lọc cuộc gọi rác, cảnh báo số lạ nếu điện thoại có sẵn.
- Gỡ những ứng dụng không dùng, nhất là ứng dụng lạ có biểu tượng giống cơ quan nhà nước.
- Chỉ cách nhận ra cuộc gọi từ đầu số nước ngoài, và dặn không gọi lại những số đó.
Đừng cài quá nhiều thứ cùng lúc khiến người lớn rối và tắt hết đi. Làm vài việc quan trọng nhất, rồi lần sau về làm thêm. Mục tiêu là điện thoại vẫn dễ dùng cho việc hằng ngày như gọi con cháu, xem video, nhận tin của hợp tác xã, mà ít cửa hở hơn.
Tập đóng vai: biến quy ước thành phản xạ
Nghe dặn dò thì hiểu, nhưng khi một giọng hốt hoảng nói "con của bác đang cấp cứu", người ta dễ quên hết. Cách giúp nhớ là tập trước, như tập phòng cháy. Một buổi tối cả nhà ngồi lại, một người con cháu đóng vai kẻ gọi điện, ông bà đóng vai người nghe. Chọn kịch bản nhẹ trước, như "trúng thưởng phải đóng phí", rồi đến kịch bản nặng như "con bị tai nạn".
Mục tiêu của buổi tập không phải là bắt lỗi, mà là để người lớn tự nói ra được câu "để bác gọi hỏi con đã", tự cúp máy, tự hỏi câu hỏi mật. Mỗi lần làm được thì khen. Tập hai ba lần cách nhau vài tuần là đủ để thành phản xạ.
Có thể biến buổi tập thành chuyện vui: con cháu đóng vai kẻ gian thật "lố", cả nhà cười, nhưng câu trả lời đúng thì được nhắc lại nhiều lần. Ở nhiều gia đình vùng cao, những buổi như vậy còn là dịp để con cháu ở xa về nói chuyện với ông bà nhiều hơn.
Sau khi tập, gọi điện thăm hỏi định kỳ cũng là một cách phòng. Người lớn tuổi thường kể lại những cuộc gọi lạ nếu con cháu hỏi đều đặn "dạo này có ai gọi gì lạ không ạ". Đừng hỏi theo kiểu kiểm tra, cứ hỏi như chuyện thường ngày.
Khi người lớn trong nhà đã lỡ bị lừa
Phản ứng đầu tiên của con cháu quyết định người lớn có dám kể lần sau hay không. Trách móc, la mắng, nói "con đã dặn rồi mà" chỉ khiến lần sau họ giấu. Hãy bắt đầu bằng câu "Không sao, mình cùng xử lý", rồi làm những việc cần làm ngay: gọi ngân hàng của người bị lừa để báo và đề nghị hỗ trợ theo quy trình, lưu lại tin nhắn và số tài khoản đã chuyển, đổi mật khẩu nếu đã đưa mã, rồi đưa người lớn đi trình báo công an xã.
Sau đó, giúp người lớn nhìn sự việc như một chuyện có thể xảy ra với bất kỳ ai. Kẻ gian làm nghề này, có kịch bản, có người viết lời, nhắm vào rất nhiều người mỗi ngày. Bị lừa không phải vì kém cỏi. Điều quan trọng là rút kinh nghiệm và không để bị lừa lần hai, vì người đã từng bị lừa thường bị nhắm lại bằng chiêu "lấy lại tiền đã mất" có thu phí.
Một vài việc thực tế sau đó: rà lại điện thoại xem có ứng dụng lạ, đổi mật khẩu, hạ hạn mức chuyển tiền nếu được, và cùng người lớn đặt lại quy ước nếu quy ước cũ chưa có. Chính những việc làm cùng nhau này giúp người lớn lấy lại tự tin hơn mọi lời an ủi.
Kể lại chuyện cho họ hàng, hàng xóm, hội người cao tuổi trong thôn, nếu người bị lừa đồng ý. Ở vùng quê, một câu chuyện có thật từ người quen có sức cảnh báo lớn hơn mọi tờ rơi.
Giọng nói, video giả người thân: chiêu mới cần nói trước
Công nghệ giả giọng và giả hình ảnh bằng trí tuệ nhân tạo ngày càng dễ dùng. Kẻ gian chỉ cần vài đoạn video con cháu đăng trên mạng để tạo ra giọng nói nghe na ná, hoặc một cuộc gọi video ngắn, hình mờ, chập chờn, xưng là con đang ở chỗ sóng yếu. Ở vùng hồ nơi sóng vốn chập chờn, người lớn càng dễ chấp nhận hình mờ, tiếng rè là chuyện bình thường.
Không cần giải thích kỹ thuật cho người lớn. Chỉ cần nói một điều: bây giờ nghe giọng, thấy mặt qua điện thoại cũng chưa chắc là thật, nếu cuộc gọi đó đòi tiền. Câu hỏi mật của gia đình và việc gọi lại vào số đã lưu sẵn vẫn là hai cách chắc nhất, vì kẻ gian giả được giọng nhưng không biết kỷ niệm riêng của nhà bạn, và không nghe được cuộc gọi bạn chủ động gọi vào số thật của con cháu.
Con cháu cũng có phần việc của mình. Hạn chế đăng video nói chuyện dài, rõ mặt ở chế độ công khai; để chế độ riêng tư cho tài khoản có nhiều ảnh gia đình. Khi đi xa, đi nước ngoài, đi vào vùng không sóng, báo trước cho cha mẹ, để nếu có cuộc gọi "con đang gặp nạn ở chỗ không sóng" thì người lớn biết mà nghi.
Một thói quen nhỏ giúp ích nhiều: khi con cháu thật sự cần tiền gấp, chính con cháu cũng tuân thủ quy ước, chủ động gọi bằng số quen, trả lời câu hỏi mật. Quy ước chỉ bền khi cả hai phía đều làm.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao nói với cha mẹ về lừa đảo mà không làm họ thấy bị coi thường?
Nói theo hướng cả nhà cùng giữ an toàn, kể những vụ có thật xảy ra với cả người trẻ, người có học, và nhấn mạnh rằng kẻ gian làm nghề chuyên nghiệp. Tránh câu kiểu "bố mẹ già rồi dễ bị lừa". Mời họ cùng đặt quy ước thay vì áp đặt.
Câu hỏi mật gia đình là gì và đặt thế nào?
Đó là một câu hỏi chỉ người trong nhà biết câu trả lời, dùng khi có ai gọi xưng là người thân đang gặp chuyện. Chọn kỷ niệm riêng không có trên mạng xã hội, không dùng ngày sinh hay tên con. Không ghi ra giấy để ngoài, không gửi trong nhóm chat.
Cha mẹ nhận cuộc gọi báo con bị tai nạn cần tiền gấp thì nên làm gì?
Không chuyển tiền trong cuộc gọi đó. Cúp máy, gọi ngay cho người con bằng số đã lưu sẵn và gọi cho một người thân khác. Nếu không liên lạc được, gọi bệnh viện hoặc cơ quan được nhắc tới bằng số tự tìm, không dùng số người lạ đưa.
Có nên giữ hộ ứng dụng ngân hàng của cha mẹ trên điện thoại con cháu không?
Tuỳ hoàn cảnh từng gia đình, nhưng cần có sự đồng ý rõ ràng của cha mẹ. Một cách nhẹ hơn là hạ hạn mức chuyển tiền trên tài khoản của cha mẹ nếu ngân hàng cho phép, và hẹn rằng mọi khoản chuyển lớn đều gọi con cháu trước.
Người lớn tuổi lỡ đọc mã OTP cho người lạ thì làm gì?
Gọi ngay tổng đài ngân hàng bằng số in sau thẻ hoặc trong ứng dụng để báo và đề nghị khoá dịch vụ ngân hàng điện tử, đổi mật khẩu, kiểm tra giao dịch gần nhất. Sau đó trình báo công an xã kèm thông tin cuộc gọi.
Bao lâu nên nhắc lại quy ước chống lừa trong nhà một lần?
Không cần lịch cố định, nhưng nên nhắc mỗi khi về thăm nhà, khi nghe tin có chiêu lừa mới trong vùng, hoặc trước các dịp như Tết, mùa thu hoạch khi trong nhà có nhiều tiền mặt và giao dịch. Nhắc nhẹ như chuyện thường ngày thì người lớn dễ đón nhận.