Muốn ghi lại chuyện người đến lập nghiệp ở Tà Đùng, chỉ cần một chiếc điện thoại ghi âm, một bộ câu hỏi mở và vài buổi ngồi chơi thật lâu với người kể. Phần khó không nằm ở thiết bị mà ở cách hỏi, cách xin phép và cách viết lại sao cho vẫn là giọng của họ.
Vùng Đắk Glong cũ, trong đó có Đắk Som và Đắk R'Măng — nay là xã Tà Đùng — là nơi nhiều lớp người cùng sống: đồng bào bản địa ở từ lâu, các gia đình từ miền Bắc, miền Trung đến theo nhiều đợt, trong đó có cả đồng bào các dân tộc phía Bắc. Mỗi gia đình mang theo một hành trình: vì sao rời quê, đi bằng gì, những năm đầu ăn ở ra sao, trồng gì trước tiên.
Những câu chuyện này là phần ruột của vùng đất, nhưng chúng mất đi cùng người kể nếu không ai ghi. Bài dưới đây là cách làm từng bước, dùng được cho người trẻ trong xã, giáo viên, chủ homestay muốn có câu chuyện thật để kể với khách.
Vì sao phải ghi ngay, và ghi ai trước
Lớp người đến khai phá vùng này những năm trước thường nay đã lớn tuổi. Ký ức của họ về con đường đất đầu tiên, căn nhà tạm, mùa rẫy đầu tiên, những lần đau ốm giữa rừng là thứ không có trong bất kỳ hồ sơ nào. Mỗi năm trôi qua, có thêm người không còn kể được. Đây là lý do việc ghi lại nên bắt đầu ngay, dù chỉ là vài buổi trò chuyện ghi âm.
Nên ưu tiên ba nhóm. Một là người cao tuổi nhất mà bạn tiếp cận được, kể cả khi trí nhớ không còn rõ; một hai chi tiết cũng quý. Hai là những người từng có vai trò trong cộng đồng — trưởng thôn cũ, giáo viên đầu tiên của điểm trường, người làm y tế thôn bản — vì họ nhớ nhiều chuyện chung. Ba là đồng bào bản địa, những người đã sống ở đây trước khi các đợt người mới đến; câu chuyện của họ cho thấy vùng đất từ phía bên kia, thường ít được ghi lại hơn.
Không cần chọn người "có chuyện hay". Một đời sống bình thường — sáng đi rẫy, tối về nấu cơm, mùa mưa đường lầy — kể chi tiết vẫn là tư liệu giá trị. Chính sự bình thường đó cho người đọc sau này hiểu đời sống thật ở Tà Đùng những năm ấy.
Chuẩn bị trước buổi nói chuyện
Một buổi phỏng vấn tốt bắt đầu từ trước khi bật máy ghi âm. Các việc nên làm:
- Hẹn qua người quen. Nhờ con cháu, hàng xóm hoặc người trong thôn giới thiệu. Nói rõ mục đích: ghi lại chuyện ngày xưa để con cháu và người trong vùng đọc, có thể đăng lên trang mạng nếu được đồng ý.
- Tìm hiểu sơ qua. Hỏi người giới thiệu: gia đình đến từ đâu, khoảng năm nào, làm nghề gì. Biết trước giúp bạn hỏi đúng, không hỏi lại những điều hiển nhiên.
- Soạn mười đến mười lăm câu hỏi mở, chia theo giai đoạn: ở quê cũ, quyết định ra đi, đường đi, những năm đầu, khi đã ổn định, hôm nay. Câu hỏi mở bắt đầu bằng "kể cho con nghe…", "hồi đó thế nào…".
- Chuẩn bị thiết bị: điện thoại sạc đầy, bộ nhớ trống, bật chế độ máy bay để cuộc gọi không làm ngắt ghi âm. Nếu có micro cài áo thì tốt, không có thì đặt điện thoại trên bàn, gần người kể, tránh bàn rung.
- Chọn chỗ ngồi yên tĩnh: trong nhà, xa tiếng máy xay, tiếng ti vi, tiếng gà vịt. Hiên nhà ngoài trời đẹp nhưng gió và tiếng xe dễ át giọng.
- Mang theo một món nhỏ làm quà, theo phong tục, và dành đủ thời gian. Một buổi nên kéo dài một đến hai tiếng, có khi phải hai ba buổi.
Đừng mang theo nhiều người. Một hoặc hai người hỏi là vừa; đông người khiến người kể ngại, nói ngắn.
Bộ câu hỏi mẫu theo từng giai đoạn của một hành trình
Bảng dưới là gợi ý. Không cần hỏi đủ hay đúng thứ tự; khi người kể đã vào chuyện, hãy đi theo họ và chỉ dùng câu hỏi để gợi lại khi họ ngừng:
| Giai đoạn | Câu hỏi gợi mở | Chi tiết đáng lắng nghe |
|---|---|---|
| Quê cũ | Hồi ở quê, nhà mình làm gì? Vì sao quyết định đi? | Hoàn cảnh, người khuyên đi, điều tiếc nuối |
| Đường đi | Đi bằng gì, mất mấy ngày, mang theo những gì? | Đồ vật mang theo, người đi cùng, nơi dừng chân |
| Những ngày đầu | Đến nơi thấy gì? Ở đâu, ăn gì tháng đầu tiên? | Nhà tạm, nguồn nước, bệnh tật, sự giúp đỡ của hàng xóm |
| Làm ăn | Trồng cây gì trước? Bán ở đâu, đi chợ thế nào? | Giống cây, thất bát, mùa được giá, đường vận chuyển |
| Quan hệ với người trong vùng | Gặp đồng bào ở đây thế nào, học được gì? | Trao đổi cây giống, học cách làm rẫy, bạn bè |
| Thay đổi lớn | Khi có hồ thủy điện, đường mới, điện lưới, nhà mình thay đổi gì? | Mốc thay đổi theo trí nhớ, cảm xúc |
| Hôm nay | Giờ nhìn lại, điều gì đáng nhất? Muốn con cháu nhớ gì? | Câu nói đúc kết, lời dặn |
Hỏi thêm những câu cụ thể khi người kể nhắc tới chi tiết: "cái nồi đó còn không?", "người hàng xóm ấy tên gì?". Chi tiết cụ thể làm câu chuyện sống, và đôi khi dẫn tới một tấm ảnh cũ, một đồ vật còn giữ.
Trong buổi nói chuyện: nghe nhiều, hỏi ít, xin phép rõ ràng
Trước khi bật máy, nói lại một lần mục đích và hỏi rõ: có được ghi âm không, có được đăng lên mạng không, muốn để tên thật, tên thường gọi hay giấu tên. Có thể ghi âm luôn câu trả lời đồng ý này ở đầu đoạn ghi, để sau này không ai phải nhớ lại. Với người lớn tuổi, nên hỏi thêm ý kiến con cháu, nhất là khi định đăng ảnh.
Khi người kể nói, đừng ngắt. Những khoảng lặng thường là lúc họ đang nhớ; chờ thêm vài giây, câu chuyện hay nhất hay đến sau khoảng lặng. Gật đầu, nhìn người kể, đừng cắm mặt vào điện thoại. Ghi tay vài từ khoá để hỏi lại sau, không ghi chép liên tục.
Có những đoạn buồn: người thân mất trong những năm khó, mùa đói, chuyện bị lừa đất. Nếu người kể xúc động, tạm dừng, hỏi họ có muốn nghỉ không. Sau buổi, hỏi lại xem đoạn nào họ không muốn đăng. Một câu chuyện riêng tư kể cho bạn vì tin bạn không có nghĩa là họ muốn cả xã đọc.
Cuối buổi, hỏi xem gia đình có ảnh cũ, giấy tờ cũ, đồ vật cũ nào gắn với câu chuyện không. Nếu có, xin phép chụp lại ngay tại chỗ, ghi chú đó là gì. Đừng mượn mang về nếu không thật cần, vì ảnh gốc là của quý trong nhà.
Bốn lỗi hay gặp khiến buổi phỏng vấn hụt
Hỏi câu đóng. Những câu chỉ trả lời "có" hoặc "không" — "hồi đó khổ lắm phải không bác?" — vừa gài ý vừa làm người kể trả lời cụt. Đổi thành "hồi đó một ngày của bác bắt đầu thế nào?" để họ tự kể.
Chen ý mình vào. Người hỏi hăng hái kể lại điều mình đã đọc, đã nghe, khiến người kể ngại nói khác đi. Giữ phần nói của mình thật ít; mục tiêu là nghe họ, không phải chứng tỏ mình hiểu biết.
Vội vàng. Đến muộn, xem đồng hồ, muốn xong trong nửa tiếng. Người lớn tuổi cảm nhận được sự vội và sẽ kể bản rút gọn. Nếu chỉ có ít thời gian, hẹn buổi khác thay vì làm qua loa.
Quên ghi bối cảnh. Về nhà mới nhận ra không ghi ngày, không nhớ ai ngồi bên cạnh, không biết đoạn nào người kể dặn đừng đăng. Ghi ngay sau buổi, khi còn nhớ rõ, trong tệp ghi chú đi kèm bản ghi âm.
Viết lại thành bài mà vẫn là giọng của người kể
Chép lại đoạn ghi âm thành chữ là bước tốn công nhất. Có thể dùng công cụ chuyển giọng nói thành chữ để có bản thô, nhưng phải nghe lại toàn bộ để sửa, vì công cụ hay nhầm giọng địa phương, tên riêng, từ của tiếng dân tộc. Bản chép nên giữ nguyên lời, kể cả từ địa phương; chỉ bỏ những chỗ lặp, ậm ừ.
Từ bản chép, có hai cách viết bài. Cách thứ nhất là để người kể nói: bài gồm những đoạn trích dài nguyên văn, nối nhau bằng vài câu dẫn ngắn của người viết. Cách này giữ giọng tốt nhất, hợp với người kể có lối nói hay. Cách thứ hai là người viết kể lại: viết ở ngôi thứ ba, chen vài câu trích đắt giá. Cách này gọn hơn, hợp khi lời kể dài và lan man.
Dù cách nào, có vài nguyên tắc. Không thêm chi tiết người kể không nói. Không "nâng" cảm xúc bằng những câu bay bổng mà người kể không dùng. Chỗ nào người kể không chắc ("hình như năm đó…"), giữ nguyên sự không chắc ấy. Chỗ nào có thể kiểm — năm có điện, năm có đường nhựa — hỏi thêm người khác hoặc ghi rõ là theo trí nhớ của người kể.
Viết xong, đọc lại cho người kể hoặc con cháu nghe. Đây là bước nhiều người bỏ qua, nhưng là bước giữ uy tín cho bạn, và nhiều khi người kể nhớ ra thêm chi tiết quý khi nghe lại chuyện của chính mình.
Lưu trữ bản ghi gốc: tư liệu sống lâu hơn bài đăng
Bài đăng trên mạng có thể bị xoá, trang có thể đóng, nhưng bản ghi âm gốc nếu được lưu cẩn thận sẽ là tư liệu cho nhiều thế hệ. Vài việc nên làm ngay sau mỗi buổi:
- Đặt tên tệp ghi âm theo một quy ước: năm-tháng-ngày, tên người kể (hoặc mã nếu giấu tên), thôn hoặc bon.
- Viết một tệp ghi chú đi kèm: ai hỏi, ai kể, ở đâu, người kể đồng ý những gì (ghi âm, đăng, nêu tên), những đoạn không được công khai.
- Lưu ít nhất hai bản ở hai nơi khác nhau, ví dụ một trên dịch vụ lưu trữ trực tuyến và một trên ổ cứng ở nhà.
- Gửi lại cho gia đình người kể một bản ghi âm và bản chép, nếu họ muốn. Với nhiều nhà, đây là lần đầu giọng ông bà được lưu lại.
- Nếu thôn, xã hoặc trường học có dự án lưu giữ ký ức địa phương, hỏi ý gia đình rồi góp bản sao vào đó.
Những bản ghi này, gom lại sau vài năm, có thể thành một cuốn sách nhỏ, một chuỗi bài, một buổi triển lãm ảnh và lời kể ở nhà văn hoá thôn. Nhưng trước hết, chúng phải được giữ an toàn.
Biến câu chuyện thành nội dung trên trang mạng mà không làm rẻ nó
Một câu chuyện người lập nghiệp có thể đăng thành một bài dài trên website, rồi rút ra vài đoạn ngắn kèm ảnh cho trang mạng xã hội, hoặc vài đoạn ghi âm ngắn ghép với ảnh tĩnh thành video. Điều cần giữ là đừng để định dạng ngắn bóp méo câu chuyện: một câu trích tách khỏi ngữ cảnh có thể khiến người đọc hiểu sai.
Tiêu đề nên nói thật nội dung: "Bà Hai và mùa rẫy đầu tiên ở Đắk Som" tốt hơn những tiêu đề giật kiểu "Cuộc đời bi thảm khiến ai cũng rơi nước mắt". Ảnh minh hoạ nên là ảnh thật của gia đình, đã được đồng ý, hoặc ảnh cảnh vật, không dùng ảnh người khác hay ảnh tạo bằng máy để giả làm ảnh nhân vật.
Với chủ homestay, câu chuyện của chính gia đình mình hay hàng xóm là thứ khách nhớ lâu. Kể nó bằng lời trong bữa cơm, đặt vài tấm ảnh cũ trong phòng sinh hoạt chung, hay viết một trang "chuyện nhà" trên website — những việc nhỏ ấy làm nơi ở có hồn mà không cần quảng cáo. Miễn là chuyện thật, được kể với sự đồng ý, và không bị thêm thắt cho hấp dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Phỏng vấn người cao tuổi cần xin phép những gì?
Cần hỏi rõ ba điều: có được ghi âm không, có được đăng lên mạng không, và muốn dùng tên thật, tên thường gọi hay giấu tên. Nếu định đăng ảnh, hỏi thêm ý kiến con cháu. Nên ghi âm luôn lời đồng ý ở đầu buổi.
Ghi âm phỏng vấn bằng điện thoại có đủ chất lượng không?
Đủ cho mục đích lưu trữ và viết bài, nếu ngồi trong phòng yên tĩnh, đặt máy gần người kể và bật chế độ máy bay. Một micro cài áo giá phải chăng giúp tiếng rõ hơn nhiều, nhất là khi người kể nói nhỏ.
Một buổi phỏng vấn nên kéo dài bao lâu?
Khoảng một đến hai tiếng là vừa với người lớn tuổi. Nếu câu chuyện dài, chia thành nhiều buổi. Quan sát sức khoẻ người kể, cho nghỉ giữa chừng, và đừng cố hỏi cho hết danh sách câu hỏi trong một lần.
Có nên dùng công cụ chuyển giọng nói thành chữ không?
Nên dùng để có bản thô nhanh, nhưng bắt buộc nghe lại toàn bộ để sửa. Công cụ hay nhầm giọng địa phương, tên người, tên đất và từ tiếng dân tộc. Bản cuối cùng phải do người đã ngồi nghe kiểm lại.
Người kể nhớ sai năm tháng thì viết thế nào?
Giữ nguyên lời kể nhưng ghi rõ đó là theo trí nhớ của người kể. Nếu có nguồn khác để đối chiếu, ghi chú thêm bên cạnh. Không tự sửa lời người kể thành mốc khác mà không nói ra.
Có thể ghi chuyện của đồng bào dân tộc bằng tiếng mẹ đẻ của họ không?
Rất nên, nếu người kể thoải mái hơn khi nói tiếng mẹ đẻ. Nhờ một người trong làng thông thạo cả hai thứ tiếng cùng ngồi để dịch, ghi rõ ai là người dịch, và giữ bản ghi âm gốc vì đó là tư liệu ngôn ngữ quý.