Thương hiệu vùng đất Tà Đùng không do một cơ quan hay một công ty tạo ra, mà được góp lại từ những việc rất nhỏ của người sống ở đây: một chủ homestay trả lời tin nhắn tử tế, một nhà vườn đăng ảnh mùa thu hoạch thật, một người chở thuyền nhắc khách mặc áo phao, một người trẻ quay đoạn video về chợ sáng. Mỗi người giữ một mảnh, và hình ảnh chung của cả vùng là tổng của những mảnh đó.
Nói như vậy không phải để đặt thêm gánh nặng lên vai người dân. Nhiều việc trong số đó người ta đã làm sẵn vì chính công việc của mình. Điều bài này muốn chỉ ra là: khi biết việc mình làm đang góp vào hình ảnh chung, người ta có thể làm nó tốt hơn một chút, nhất quán hơn một chút, và tránh được những việc vô tình làm hại cả vùng.
Dưới đây là phần việc gợi ý cho từng nhóm người trên địa bàn xã Tà Đùng, những điều nên tránh, và cách các nhóm hỗ trợ nhau.
Chủ homestay, nhà nghỉ: người đầu tiên khách gặp
Bạn là gương mặt của vùng đất. Với phần lớn khách, người chủ nơi ở là người địa phương đầu tiên và đôi khi là duy nhất họ nói chuyện lâu. Cách bạn đón, trả lời, giải thích về hồ, về đường đi, về mùa trở thành ấn tượng của họ về cả Tà Đùng. Một chuyến đi có chủ nhà nhiệt tình, nói thật, thường được kể lại với tên vùng đất trước tên cơ sở.
Thông tin đúng là phần việc lớn nhất. Ghi đúng địa chỉ mới, ghim đúng vị trí, đăng ảnh thật, báo trước đường và sóng điện thoại. Mỗi điều đó giảm một lần khách thất vọng, và mỗi lần khách không thất vọng là một lần vùng đất không bị chê trên mạng.
Giới thiệu hàng xóm. Gợi ý cho khách quán ăn, nhà vườn, người chở thuyền tử tế gần đó. Khách được một trải nghiệm trọn vẹn hơn, và hàng xóm có thêm khách. Khi các cơ sở giới thiệu nhau thay vì nói xấu nhau, hình ảnh chung được nâng lên.
Nhắc khách những điều vùng đất mong muốn. Một tờ hướng dẫn nhỏ trong phòng hay một tin nhắn trước khi khách đến: mang rác về, không xả xuống hồ, giữ yên tĩnh buổi tối, xin phép trước khi chụp ảnh người dân. Khách thường làm theo khi được nhắc tử tế từ đầu.
Nhà vườn, người làm nông sản: lớp hình ảnh ít được kể
Vùng đất không chỉ có hồ. Tà Đùng là vùng trồng cà phê, hồ tiêu, cây ăn trái trên đất đỏ. Lớp hình ảnh này còn mỏng trên mạng so với ảnh hồ, trong khi nó là phần làm vùng đất có hồn. Một nhà vườn đăng đều đặn ảnh hoa cà phê nở, cảnh hái quả, phơi hạt đang góp vào thương hiệu nhiều hơn mình nghĩ.
Kể thật về sản phẩm. Khi bán nông sản qua mạng, mô tả đúng giống cây, cách trồng, cách sơ chế; không gắn công dụng chữa bệnh, không nói "đặc sản nhất vùng". Một lô hàng bị khách phàn nàn là sai mô tả có thể làm khách nghi ngờ mọi sản phẩm mang tên Tà Đùng.
Mở cửa có chừng mực. Nếu đón khách tham quan vườn, nói trước điều gì được làm, điều gì không, mùa nào có hoạt động gì. Không cần biến vườn thành điểm du lịch nếu không muốn; một vài buổi chia sẻ thật cũng đủ tạo câu chuyện.
Ghi đúng nơi trồng. Khi bán hàng mang tên Tà Đùng, ghi rõ trồng ở thôn nào, xã Tà Đùng, Lâm Đồng. Không gắn tên vùng đất cho hàng gom từ nơi khác. Tên vùng đất trên bao bì là một lời cam kết, và khi nhiều người giữ cam kết ấy, cái tên Tà Đùng trên nông sản mới có giá trị.
Người chở thuyền, người dẫn đường: người giữ an toàn và câu chuyện
An toàn là phần thương hiệu không thấy được. Một vùng hồ được nhớ là nơi "đi thuyền an toàn" là một lợi thế lớn. Người chở thuyền yêu cầu khách mặc áo phao, không chở quá số người, không ra hồ khi thời tiết xấu đang góp vào hình ảnh đó, dù không ai đăng ảnh về chuyện này. Ngược lại, chỉ một tai nạn trên hồ cũng có thể in vào trí nhớ người đọc lâu hơn mọi bức ảnh đẹp.
Người biết đường nước biết nhiều chuyện. Những người đi lại trên hồ hằng ngày biết đảo nào có gì, mùa nào nước lên tới đâu, chuyện gì đã xảy ra ở vùng này từ khi có hồ. Đó là kho câu chuyện quý. Khi kể cho khách, nói đúng những gì mình biết, không thêu dệt truyền thuyết cho hấp dẫn.
Ứng xử với khách quay phim. Khách thường muốn đứng mũi thuyền, cho thuyền chạy sát đảo để quay. Người chở thuyền có quyền và nên từ chối những yêu cầu không an toàn, và giải thích ngắn gọn vì sao.
Quán ăn, tiệm tạp hoá, người chở hàng: những lần chạm nhỏ
Khách đến Tà Đùng không chỉ gặp chủ nơi ở. Họ dừng ở quán cà phê ven đường, mua nước ở tiệm tạp hoá, hỏi đường người đang chở hàng, ăn bữa trưa ở quán cơm trong trung tâm xã. Mỗi lần chạm nhỏ ấy để lại một ấn tượng, và khi kể lại chuyến đi, khách thường nhắc đúng những chi tiết này: cô bán hàng chỉ đường tận tình, ông chủ quán kể chuyện mùa cà phê.
Những người làm các nghề này không cần làm gì đặc biệt cho thương hiệu, ngoài việc làm tốt việc của mình: niêm yết giá rõ ràng, đối xử với khách lạ như với người quen, chỉ đường đúng, nói thật khi không biết. Nếu có trang mạng xã hội hay hồ sơ trên bản đồ số, giữ đúng giờ mở cửa và địa chỉ mới là đủ.
Một điều đáng làm là cùng chủ các cơ sở lưu trú gần đó trao đổi thông tin: hôm nay đường thế nào, quán mở tới mấy giờ, có nguyên liệu gì. Khách được giới thiệu qua lại giữa những người biết nhau sẽ thấy cả vùng đất như một cộng đồng, chứ không phải những cơ sở rời rạc.
Người trẻ biết làm nội dung: lực kéo mới cho vùng đất
Những người trẻ lớn lên ở Tà Đùng, hoặc đã đi học, đi làm xa rồi quay về, thường là nhóm nhanh nhất với điện thoại, video ngắn, mạng xã hội. Họ có thể làm nhiều việc: quay video cho các cơ sở trong xã, giúp người lớn tuổi lập và chăm trang, viết bài, chụp ảnh nông sản, làm phụ đề cho khách nước ngoài. Đây vừa là cách góp vào hình ảnh quê nhà, vừa có thể thành một nghề có thu nhập.
Lợi thế lớn nhất của người trẻ địa phương là họ ở đây, thấy được những thứ khách vãng lai không thấy: buổi chợ sáng, mùa nước rút, lễ hội trong bon làng, những thay đổi trên con đường. Nội dung từ người trong cuộc có độ chân thật mà người ngoài khó làm được.
Điều cần giữ là đạo đức nghề làm nội dung: xin phép trước khi quay người khác, nhất là người lớn tuổi, trẻ em, đồng bào dân tộc; không dàn dựng tình huống giả để câu lượt xem; không đăng thông tin hành chính, quy hoạch không có nguồn; không nhận tiền để quảng bá sai về đất đai. Một kênh trẻ giữ được uy tín sẽ được cả vùng tin cậy và dựa vào.
Người lớn tuổi và những người giữ ký ức
Những người đã sống ở vùng này từ trước khi có hồ, những gia đình đến lập nghiệp từ nhiều năm trước, những già làng trong cộng đồng M'Nông giữ một phần câu chuyện mà không trang mạng nào có. Họ biết thung lũng trước khi bị ngập trông ra sao, cuộc sống thay đổi thế nào khi nước dâng, những món ăn, nghề thủ công đã có từ lâu.
Phần lớn người lớn tuổi không tự đăng bài lên mạng. Nhưng họ có thể kể, và con cháu hoặc người trẻ trong xóm có thể ghi lại, với sự đồng ý của họ. Những đoạn ghi âm, ảnh cũ, lời kể được lưu giữ cẩn thận vừa có giá trị gia đình, vừa là chất liệu để kể chuyện vùng đất có chiều sâu.
Khi dùng những câu chuyện này trên mạng, cần tôn trọng: ghi rõ ai kể, kể đúng như họ nói, không thêm thắt, hỏi ý họ về những chi tiết riêng tư. Không biến ký ức của người khác thành "nội dung lan truyền" khi họ không muốn.
Những gì chưa chắc, như năm một gia đình đến lập nghiệp hay chuyện một ngôi làng cũ dưới lòng hồ, nên ghi là lời kể của ai đó thay vì viết thành sự kiện lịch sử. Cách ghi này vừa trung thực, vừa mở cửa cho người khác bổ sung, đính chính khi họ nhớ khác.
Những việc vô tình làm hại hình ảnh chung
Phần lớn không ai cố ý. Nhưng chúng lặp lại đủ nhiều thì cả vùng chịu ảnh hưởng:
- Nói xấu cơ sở khác trong nhóm cộng đồng hoặc với khách. Người nghe không nhớ ai đúng ai sai, chỉ nhớ rằng ở Tà Đùng người ta nói xấu nhau.
- Tăng giá đột ngột vào dịp đông khách mà không báo trước. Bài đăng kiểu "bị chặt chém ở Tà Đùng" lan rất nhanh và gắn lên cả vùng.
- Đăng ảnh mượn, ảnh chỉnh quá tay cho cơ sở mình. Khách thất vọng không chỉ chê cơ sở đó.
- Chia sẻ tin đồn quy hoạch, tin giá đất không có nguồn. Tin sai lan ra từ người địa phương được tin hơn, nên càng hại hơn.
- Để rác, đốt rác ven hồ ở những chỗ khách hay qua lại. Một bức ảnh rác trôi trên hồ có sức lan không kém ảnh hồ đẹp.
- Bỏ mặc câu hỏi của khách trong nhóm, trên trang. Sự im lặng cũng là một kiểu trả lời.
Chẳng ai trong số này là việc lớn, và không ai hoàn hảo. Nhưng khi đa số người trong vùng cùng tránh được những điều trên, hình ảnh Tà Đùng trên mạng ổn định hơn hẳn, và mọi người đều được lợi.
Các nhóm hỗ trợ nhau thế nào: một cách tổ chức đơn giản
Không cần hội đoàn phức tạp. Một số cách tổ chức nhỏ, tự nguyện đã giúp nhiều cộng đồng du lịch ở các vùng khác:
- Một nhóm nhắn tin chung giữa các chủ cơ sở, nhà vườn, người chở thuyền trong vùng, để báo nhanh tình hình đường, thời tiết, mực nước, và giới thiệu khách cho nhau.
- Một buổi gặp mỗi mùa để chia sẻ những gì khách hay hỏi, hay phàn nàn, và thống nhất cách trả lời.
- Người trẻ nhận kèm người lớn tuổi làm phần thao tác trên điện thoại, đổi lại người lớn tuổi kể chuyện, chỉ đường, chia sẻ kinh nghiệm.
- Một kho ảnh chung có ghi tên người chụp, ai trong nhóm cũng dùng được khi có sự đồng ý.
- Một bộ câu trả lời mẫu cho những câu khách hay hỏi, ai trả lời cũng nói đúng và giống nhau ở phần thông tin nền.
Những cách này tốn ít tiền, chủ yếu cần một hai người chịu khó điều phối. Ở nhiều nơi, chính những nhóm nhỏ như vậy là hạt nhân của du lịch cộng đồng, trước khi có bất kỳ chương trình hỗ trợ chính thức nào.
Danh bạ doanh nghiệp trên địa bàn của trang có thể giúp các cơ sở tìm thấy nhau khi cần hợp tác, như tìm đơn vị vận chuyển nông sản hay cơ sở lưu trú gần nhau.
Câu hỏi thường gặp
Người dân bình thường có cần làm gì cho thương hiệu Tà Đùng không?
Không bắt buộc. Nhưng những việc nhỏ như giữ hồ sạch, đối xử tử tế với khách, chia sẻ thông tin đúng, không lan tin đồn đều góp vào hình ảnh chung. Người làm du lịch, nông sản thì có thêm phần thông tin đúng về cơ sở của mình.
Người lớn tuổi không dùng mạng có góp được gì không?
Có. Họ giữ ký ức, kinh nghiệm, câu chuyện về vùng đất mà không trang nào có. Con cháu hoặc người trẻ trong xóm có thể giúp ghi lại, với sự đồng ý của họ. Đó là phần làm câu chuyện về Tà Đùng có chiều sâu.
Người trẻ ở Tà Đùng làm nội dung có kiếm được thu nhập không?
Có thể, khi nhận quay video, chụp ảnh, chăm trang cho các cơ sở trong vùng hoặc bán nông sản qua mạng. Thu nhập phụ thuộc kỹ năng, uy tín và nhu cầu tại chỗ. Giữ uy tín, không nhận quảng bá sai sự thật là điều kiện để làm lâu dài.
Thấy cơ sở khác làm ăn không tử tế thì có nên đăng lên mạng không?
Nên cân nhắc. Đăng công khai dễ biến thành tranh cãi và làm cả vùng mang tiếng. Nếu là vấn đề an toàn hoặc vi phạm pháp luật, báo cho chính quyền địa phương hoặc cơ quan chức năng. Nếu là chuyện ứng xử, góp ý trực tiếp hoặc qua nhóm chung có hiệu quả hơn.
Quay video đồng bào dân tộc ở Tà Đùng cần lưu ý gì?
Luôn xin phép trước, nói rõ quay để làm gì và đăng ở đâu. Không quay trẻ em khi chưa có sự đồng ý của gia đình. Tả văn hoá như di sản sống, không dàn dựng, không gán ghép phong tục, không dùng hình ảnh để câu lượt xem theo kiểu hiếu kỳ.
Có cần lập hội nhóm chính thức để làm thương hiệu vùng đất không?
Không cần ngay. Những nhóm nhỏ, tự nguyện, có người điều phối thường đủ để bắt đầu. Khi hoạt động đã ổn định và cần làm việc với chính quyền hay đối tác, có thể tìm hiểu hình thức tổ chức phù hợp theo quy định hiện hành.